«Καλλιεργώντας Κριτικούς Αναγνώστες»: Μαθητές γίνονται ελεγκτές της πληροφορίας στον τόπο τους

Σε μια μικρή αίθουσα του Γυμνασίου Παραμυθιάς Θεσπρωτίας, μια ομάδα μαθητών που συμμετέχουν στο πρόγραμμα «Καλλιεργώντας Κριτικούς Αναγνώστες» ετοιμάζουν τη συμμετοχή τους στη μεγάλη συνάντηση για την ολοκλήρωση του προγράμματος, που θα γίνει στις 8 Μαΐου, στην Αθήνα.

Κρατώντας στα χέρια τις σημειώσεις τους, πειραματίζονται -μαζί με τη δημοσιογράφο που τους επισκέφθηκε από τη Θεσσαλονίκη στο πλαίσιο του προγράμματος- με τα τεχνικά μέσα που θα δώσουν «σάρκα και οστά» στην ιδέα τους. Όλα γύρω μαρτυρούν ότι εδώ δεν πρόκειται απλώς για μια σχολική εργασία, αλλά για μια διαδικασία πρωτόγνωρη για τα παιδιά, που δουλεύουν με ζήλο και επιμονή για το τελικό αποτέλεσμα.

Αφού έχουν διδαχτεί την αξία της απαλλαγμένης από fake news ενημέρωσης και το πώς να ξεχωρίζουν την παραπληροφόρηση στο διαδίκτυο, πώς να αξιολογούν πηγές και να ελέγχουν την εγκυρότητα μιας είδησης, η Βαλέρια, η Δανάη, η Σοφία, ο Νικόλας, η Χαρά, ο Χρήστος, η Ιφιγένεια, η Νεφέλη, η Χρυσηίδα, η Μιχαέλα, ο Γιώργος, η Ευγενία, η Μυρτώ, η Αρετή, η Αριάδνη και ο Μάρκος έχουν αποφασίσει να δημιουργήσουν ένα βίντεο. Ένα βίντεο που δεν θα είναι απλώς ένα τουριστικό αφιέρωμα στην ιστορία του τόπου τους, αλλά μια ουσιαστική παρέμβαση: θα παρουσιάζει τα μνημεία της περιοχής τους απαλλαγμένα από μύθους και διαστρεβλώσεις, εστιάζοντας στην ιστορική αλήθεια.

Η ιδέα γεννήθηκε σε αυτή τη μικρή αίθουσα ενός σχολείου, πολλά χιλιόμετρα μακριά από τα μεγάλα αστικά κέντρα. Οι μαθητές και οι μαθήτριες της Παραμυθιάς θέλησαν να παρουσιάσουν τον τόπο τους όπως ακριβώς είναι, όπως αυτοί τον γνωρίζουν καλύτερα από κάθε άλλον.

Πίσω, όμως, από αυτή την αυθόρμητη σπίθα υπήρξε μια σταθερή και καθοριστική παρουσία: οι καθηγήτριές τους, Κατερίνα Μαρέτα και Δήμητρα Στάμου. Με αφοσίωση, επιμονή και, κυρίως, ουσιαστική παιδαγωγική ευαισθησία, στάθηκαν δίπλα στους μαθητές όχι ως αυστηροί καθοδηγητές, αλλά ως συνοδοιπόροι σε μια κοινή διαδρομή ανακάλυψης. Δεν ήταν απλώς ότι «δίδαξαν» το πρόγραμμα. Ήταν ότι επένδυσαν χρόνο, ενέργεια και έμπνευση για να το μετατρέψουν σε ζωντανή εμπειρία. Μέσα από συζητήσεις, δημιουργικές δραστηριότητες και ανοιχτό διάλογο, κατάφεραν να προσελκύσουν το ενδιαφέρον των παιδιών και να τα εμπλέξουν ουσιαστικά στη διαδικασία. Η λέξη «κόπος» ίσως δεν αποδίδει αυτό που έκαναν∙ γιατί αυτό που κυριάρχησε δεν ήταν η δυσκολία, αλλά η φροντίδα και η προσήλωση. Οι μαθητές δεν ένιωσαν ποτέ ότι «υποχρεώνονται» να συμμετέχουν. Αντίθετα, ένιωσαν ότι έχουν φωνή. Ότι οι ιδέες τους έχουν αξία. Και αυτό ήταν που τους ώθησε να προχωρήσουν ένα βήμα παραπέρα.

Περισσότερο από ένα σχολικό έργο

Το πρόγραμμα στο οποίο συμμετέχουν δεν είναι ένα απλό σχολικό πρότζεκτ. Το «Καλλιεργώντας Κριτικούς Αναγνώστες» αποτελεί μια πρωτοποριακή εκπαιδευτική πρωτοβουλία που αναπτύχθηκε από το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, σε συνεργασία με το Υπουργείο Παιδείας και τη Γενική Γραμματεία Επικοινωνίας και Ενημέρωσης. Στόχος του είναι να καλλιεργήσει στους μαθητές τον ειδησεογραφικό γραμματισμό, την κριτική σκέψη και την υπεύθυνη στάση απέναντι στην πληροφορία. Το πρόγραμμα σχεδιάστηκε από το Εργαστήριο Ειρηνευτικής Δημοσιογραφίας του Τμήματος Δημοσιογραφίας και ΜΜΕ του ΑΠΘ και εφαρμόζεται πιλοτικά σε σχολεία σε όλη την Ελλάδα, δίνοντας τη δυνατότητα στους μαθητές να κατανοήσουν πώς λειτουργεί η ενημέρωση στη σύγχρονη εποχή.

Στην Παραμυθιά, η συμμετοχή των μαθητών του Γυμνασίου δεν ήταν τυχαία. Με την καθοδήγηση των εκπαιδευτικών τους, το πρόγραμμα πήρε μια ιδιαίτερη μορφή, πιο βιωματική, πιο ουσιαστική. Οι Κατερίνα Μαρέτα και Δήμητρα Στάμου φρόντισαν ώστε κάθε μαθητής να βρει τον ρόλο του: άλλος ως ερευνητής, άλλος ως αφηγητής, άλλος ως δημιουργός εικόνας. Στα πρώτα μαθήματα, οι μαθητές ήρθαν αντιμέτωποι με παραδείγματα ψευδών ειδήσεων. Είδαν πώς ένας τίτλος μπορεί να παραπλανήσει, πώς μια εικόνα μπορεί να χρησιμοποιηθεί εκτός συμφραζομένων, πώς ένα γεγονός μπορεί να παρουσιαστεί επιλεκτικά. Στην αρχή, πολλοί πίστευαν ότι «θα το καταλάβαιναν εύκολα». Όμως γρήγορα διαπίστωσαν ότι η παραπληροφόρηση είναι συχνά πιο ύπουλη από όσο φαίνεται.

«Το πιο δύσκολο ήταν να παραδεχτούμε ότι κι εμείς έχουμε πέσει θύματα», εξηγούσε μια μαθήτρια. «Ότι έχουμε μοιραστεί πράγματα χωρίς να τα ελέγξουμε». Εκεί ήταν που φάνηκε ξανά ο ρόλος των καθηγητριών. Με υπομονή και ενθάρρυνση, μετέτρεψαν αυτή την αναγνώριση σε αφετηρία μάθησης. Δεν υπήρχε επίκριση, αλλά κατανόηση. Δεν υπήρχαν «λάθη», αλλά ευκαιρίες για εξέλιξη. Η αλλαγή δεν ήρθε απότομα, αλλά σταδιακά. Μέσα από ασκήσεις, συζητήσεις και παραδείγματα, οι μαθητές άρχισαν να αναπτύσσουν μια νέα σχέση με την πληροφορία. Δεν την κατανάλωναν παθητικά∙ την ανέλυαν.

Σε αυτό το πλαίσιο, το βίντεο που ετοίμασαν για την Παραμυθιά είναι κάτι περισσότερο από μια δημιουργική εργασία. Είναι η εφαρμογή όλων όσων έμαθαν. Αναζήτησαν ιστορικές πηγές, άκουσαν αφηγήσεις, έλεγξαν ημερομηνίες, απέφυγαν τις υπερβολές.

Η διαδικασία αυτή, όπως επισημαίνει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο επιστημονικά υπεύθυνος του προγράμματος, επικεφαλής του Εργαστηρίου Ειρηνευτικής Δημοσιογραφίας, καθηγητής Νίκος Παναγιώτου, αποτελεί την ουσία του προγράμματος. Όπως τονίζει, «είναι πολύ μεγάλο το στοίχημα να καταφέρουμε να συζητήσουμε με τη νέα γενιά κρίσιμα ζητήματα για τη σημασία της δημοσιογραφίας, αλλά και να ξαναχτίσουμε τη σχέση τους με την ενημέρωση». Ο κ. Παναγιώτου επισημαίνει ότι το πρόγραμμα δεν απευθύνεται μόνο στους μαθητές, αλλά δημιουργεί μια ευρύτερη κουλτούρα υπεύθυνης ενημέρωσης, επηρεάζοντας σχολεία, εκπαιδευτικούς και οικογένειες.

Στην αίθουσα της Παραμυθιάς, αυτή η φιλοσοφία παίρνει «σάρκα και οστά». Οι μαθητές χωρίζονται σε ομάδες: άλλοι αναλαμβάνουν την τεκμηρίωση, άλλοι την παρουσίαση του σεναρίου, άλλοι τη βιντεοσκόπηση. Κάποιοι μαθαίνουν πώς να κάνουν συνεντεύξεις. Κάποιοι άλλοι πώς να επεξεργάζονται το υλικό. Υπάρχουν συζητήσεις, αναθεωρήσεις. Κάθε πληροφορία ελέγχεται ξανά και ξανά. «Είσαι σίγουρος ότι αυτό ισχύει;», ρωτά η δημοσιογράφος έναν από τους μαθητές. «Από πού το βρήκες; Υπάρχει άλλη πηγή;». Ερωτήσεις που πριν ίσως να μην είχαν τεθεί ποτέ, τώρα αποτελούν τη βάση κάθε απόφασης.

Οι αυριανοί ενεργοί και υπεύθυνοι πολίτες

Καθώς πλησιάζει η ημερομηνία της παρουσίασης στην Αθήνα, η ένταση αυξάνεται. Όχι από άγχος, αλλά από ενθουσιασμό. Οι μαθητές γνωρίζουν ότι θα παρουσιάσουν τη δουλειά τους μαζί με άλλες ομάδες από όλη την Ελλάδα. Για τους μαθητές της Παραμυθιάς, όμως, το σημαντικότερο έχει ήδη συμβεί. Έχουν μάθει να σκέφτονται διαφορετικά. Και αυτό είναι σε μεγάλο βαθμό αποτέλεσμα της σχέσης που ανέπτυξαν με τις καθηγήτριές τους. Μια σχέση εμπιστοσύνης, σεβασμού και έμπνευσης.

Το βίντεο ξεκινά. Οι εικόνες διαδέχονται η μία την άλλη. Οι φωνές των μαθητών αφηγούνται την ιστορία του τόπου τους με ακρίβεια και καθαρότητα. Σιωπή. Και μετά χαμόγελα. Οι καθηγήτριες δεν λένε πολλά. Δεν χρειάζεται. Γιατί αυτό που έχει επιτευχθεί δεν μετριέται μόνο σε ένα τελικό αποτέλεσμα, αλλά σε μια διαδρομή. Σε ώρες συζήτησης, σε στιγμές αμφιβολίας, σε μικρές ανακαλύψεις. Σε μια διαδικασία που απέδειξε ότι όταν η εκπαίδευση συνδυάζει γνώση με έμπνευση, μπορεί να δημιουργήσει κάτι πραγματικά σημαντικό.

Και ίσως, κάπου εκεί, μέσα σε αυτή τη μικρή αίθουσα της Παραμυθιάς, να διαμορφώνονται ήδη οι αυριανοί πολίτες που δεν θα αρκούνται σε ό,τι τους σερβίρεται, αλλά θα αναζητούν την αλήθεια με επιμονή, σκέψη και ευθύνη.

ΠΗΓΗ ΑΠΕ-ΜΠΕ