Η Κιάφα αποκαταστάθηκε

ΤΟ ΣΟΥΛΙ ΠΕΡΙΜΕΝΕΙ ΤΟ ΣΧΕΔΙΟ ΠΟΥ ΘΑ ΤΟ ΚΡΑΤΗΣΕΙ ΖΩΝΤΑΝΟ

Η εικόνα του Κάστρου της Κιάφας αλλάζει, όχι όμως ακόμη και η πραγματικότητα του τόπου που το περιβάλλει. Η ολοκλήρωση της αποκατάστασης έσωσε ένα από τα σημαντικότερα μνημεία της σουλιώτικης ιστορίας, την ίδια στιγμή που το Σούλι εξακολουθεί να αναζητά λύσεις για την πρόσβαση, τις υποδομές, το ιδιοκτησιακό και την επιστροφή μόνιμης ζωής στο ιστορικό Τετραχώρι.

Τα εγκαίνια του έργου τέλεσε ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας Κωνσταντίνος Τασούλας, παρουσία της υπουργού Πολιτισμού Λίνας Μενδώνη. Παρέστησαν ακόμη ο περιφερειάρχης Ηπείρου Αλέξανδρος Καχριμάνης, οι δήμαρχοι Σουλίου Αθανάσιος Ντάνης και Φιλιατών Παρασκευάς Βλάχος, ο βουλευτής Θεσπρωτίας Βασίλης Γιόγιακας, εκπρόσωποι της Αυτοδιοίκησης, τοπικών αρχών και πολιτιστικών συλλόγων.

Στα 460 μέτρα, με θέα την ιστορία

Για να φτάσει κανείς στην Κιάφα, πρέπει να κινηθεί σε ένα σκληρό, βραχώδες ανάγλυφο. Σε ύψος περίπου 460 μέτρων, το φρούριο επιβλέπει τις προσβάσεις προς το Σούλι, ενώ στην απέναντι πλευρά διακρίνεται το Κούγκι.

Αυτό το πλεονέκτημα του εδάφους καθόρισε και τη σημασία της θέσης. Από την Κιάφα μπορούσε να παρακολουθείται η κίνηση σε μεγάλο τμήμα της γύρω περιοχής, ενώ η ίδια η κλίση του λόφου δυσκόλευε σημαντικά την προσέγγιση των αντιπάλων.

Το μνημείο που σώζεται σήμερα δεν πρέπει να αποσυνδέεται από τον οικισμό που προϋπήρχε. Η Κιάφα ήταν μέρος του Τετραχωρίου, μαζί με το Σούλι, τον Αβαρίκο και τη Σαμονίβα. Σε αυτούς τους τέσσερις οικισμούς συγκροτήθηκε η Σουλιώτικη Συμπολιτεία και αναπτύχθηκε η ιδιαίτερη κοινωνική και στρατιωτική δομή των Σουλιωτών.

Η οργάνωσή τους στηριζόταν στις φάρες. Οι δεσμοί συγγένειας, η συλλογική λήψη αποφάσεων και η κοινή ευθύνη για την άμυνα διαμόρφωσαν ένα σύστημα που τους επέτρεψε να διατηρήσουν για δεκαετίες την αυτονομία τους.

Όταν οι Σουλιώτες αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν την περιοχή το 1803, ο Αλή Πασάς θέλησε να εδραιώσει την παρουσία του σε ένα σημείο με ισχυρή στρατιωτική αξία. Τότε οικοδομήθηκε το φρούριο που διατηρήθηκε έως τις μέρες μας. Η οχύρωση εξασφάλιζε τον έλεγχο της περιοχής και λειτουργούσε αποτρεπτικά απέναντι σε ενδεχόμενη επιστροφή των Σουλιωτών.

Η Κιάφα, ωστόσο, πέρασε και πάλι στα χέρια τους όταν επέστρεψαν στα πάτρια εδάφη. Χρησιμοποιήθηκε ως βάση των επιχειρήσεών τους μέχρι το 1822, όταν η ήττα στη Μάχη του Πέτα οδήγησε σε νέο εκπατρισμό.

Οι διαφορετικές φάσεις της ιστορίας του φρουρίου διακρίνονται στα αμυντικά του στοιχεία. Οι πύλες, οι προμαχώνες, οι θέσεις βολής, οι επάλξεις, οι ενισχύσεις των τειχών και οι κατασκευές για την απόκρουση όσων πλησίαζαν αποτυπώνουν τις ανάγκες μιας οχύρωσης που προσαρμόστηκε απόλυτα στο βουνό.

Η δύσκολη επιστροφή του μνημείου

Η σημερινή μορφή του κάστρου είναι αποτέλεσμα μιας εξαιρετικά απαιτητικής επέμβασης. Οι φθορές είχαν συσσωρευτεί επί χρόνια, ενώ ο σεισμός του 2020 προκάλεσε πρόσθετη επιβάρυνση σε ήδη ευάλωτα τμήματα.

Το έργο, προϋπολογισμού δύο εκατομμυρίων ευρώ, χρηματοδοτήθηκε από το Ταμείο Ανάκαμψης και εκτελέστηκε από τη Διεύθυνση Αναστήλωσης Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Μνημείων. Οι εργασίες αφορούσαν τόσο τα τείχη όσο και τις επιμέρους κατασκευές, με στόχο να αναχαιτιστεί η φθορά, να ενισχυθεί η στατικότητα και να γίνει ασφαλέστερη η περιήγηση.

Η απομόνωση του σημείου μετέτρεψε ακόμη και τις καθημερινές ανάγκες του εργοταξίου σε δύσκολη επιχείρηση. Η μεταφορά των υλικών, η πρόσβαση των τεχνικών και η εργασία επάνω στο απότομο έδαφος απαιτούσαν περισσότερο χρόνο και ειδική προετοιμασία.

Η Λίνα Μενδώνη απέδωσε ιδιαίτερη σημασία στην ολοκλήρωση της παρέμβασης και ευχαρίστησε τις υπηρεσίες, τους επιστήμονες, τον ανάδοχο και τα συνεργεία.

«Αν ένα έργο έπρεπε να γίνει, όχι μόνο στην Ήπειρο αλλά και για την Ελλάδα, είναι αυτό το κάστρο», ανέφερε η υπουργός Πολιτισμού.

Η «πολεμική δημοκρατία» των Σουλιωτών

Ο Κωνσταντίνος Τασούλας αφιέρωσε το μεγαλύτερο μέρος της ομιλίας του στο ιστορικό αποτύπωμα του Σουλίου. Με αναφορά στον Γιώργο Σεφέρη, συνέδεσε τη λιτότητα του φυσικού περιβάλλοντος με την επιμονή των ανθρώπων που κατάφεραν να οργανωθούν και να αντισταθούν σε πολύ ισχυρότερους αντιπάλους.

Περιέγραψε τη Σουλιώτικη Συμπολιτεία ως μια «πολεμική δημοκρατία», στην οποία οι φάρες μετείχαν στη λήψη των αποφάσεων και αναλάμβαναν συλλογικά την υπεράσπιση του τόπου.

«Στο σκληρό και δυσπρόσιτο τοπίο του Σουλίου, η Κιάφα υπήρξε για αιώνες σύμβολο αντίστασης, αυτονομίας, υψηλού φρονήματος», σημείωσε.

Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας αναφέρθηκε στις αλλεπάλληλες επιθέσεις που δέχθηκε η περιοχή, στην πολιορκία από τον Αλή Πασά, στο Κούγκι και στην παρουσία των Σουλιωτών στα πεδία των μαχών μετά την έναρξη της Επανάστασης.

Στάθηκε ακόμη στον τρόπο με τον οποίο πολεμούσαν. Οι Σουλιώτες δεν διέθεταν οργανωμένο τακτικό στρατό, όμως αξιοποιούσαν το ανάγλυφο, κινούνταν γρήγορα και αιφνιδίαζαν τον αντίπαλο. Η φάρα δεν αποτελούσε μόνο οικογενειακό σχήμα, αλλά και βασικό πυρήνα πολεμικής δράσης.

«Η αποκατάσταση του Κάστρου της Κιάφας, που σήμερα την καμαρώσαμε, μας επιτρέπει να ξαναδούμε την ιστορία μας ως υλικό, χειροπιαστό γεγονός», ανέφερε ο Κωνσταντίνος Τασούλας.

Ολοκληρώνοντας, υπογράμμισε ότι η φροντίδα των ιστορικών τόπων δεν περιορίζεται στη διατήρηση των κατασκευών, αλλά αφορά τον τρόπο με τον οποίο μια κοινωνία αντιμετωπίζει τη μνήμη και την ελευθερία.

«Η αποκατάσταση του Κάστρου της Κιάφας, δεμένη με τη συνολική ανάδειξη της ιστορικής ταυτότητας του Σουλίου, είναι μια πράξη σεβασμού προς ένα φυσικό μνημείο που, πάνω απ’ όλα, είναι μνημείο ελευθερίας», τόνισε.

Η άλλη πλευρά των εγκαινίων

Η τελετή είχε πανηγυρικό χαρακτήρα, όμως ο δήμαρχος Σουλίου Αθανάσιος Ντάνης έθεσε το ζήτημα που ακολουθεί κάθε έργο ανάδειξης στην περιοχή: ποιο θα είναι το όφελος για τους ανθρώπους που εξακολουθούν να κατοικούν εκεί και ποια κίνητρα μπορούν να δοθούν σε όσους θα ήθελαν να επιστρέψουν.

Η κατάσταση των δρόμων, οι ελλείψεις στα δίκτυα, η περιορισμένη παρουσία βασικών υπηρεσιών και το ιδιοκτησιακό συνθέτουν ένα περιβάλλον που δυσκολεύει τόσο τη μόνιμη εγκατάσταση όσο και την ανάπτυξη δραστηριοτήτων.

«Το Σούλι δεν είναι ένα υπαίθριο μουσείο χωρίς ζωή. Είναι ένας ζωντανός ιστορικός τόπος που εξακολουθεί να έχει κατοίκους», ανέφερε ο δήμαρχος.

Το ιδιοκτησιακό ζήτημα αποτελεί μία από τις σοβαρότερες εκκρεμότητες. Η αδυναμία αξιοποίησης κτισμάτων και εκτάσεων περιορίζει τις αποκαταστάσεις και αποθαρρύνει πρωτοβουλίες που θα μπορούσαν να δημιουργήσουν οικονομική και κοινωνική δραστηριότητα.

«Το Σούλι δεν ζητά τίποτα περισσότερο από αυτό που δικαιούται η ιστορία του», τόνισε ο Αθανάσιος Ντάνης.

Ένα δίκτυο περιήγησης στο Τετραχώρι

Ο Αλέξανδρος Καχριμάνης παρουσίασε τις παρεμβάσεις που σχεδιάζονται μέσω της Ολοκληρωμένης Χωρικής Επένδυσης Σουλίου. Η πρώτη εργασία που έγινε ήταν η αποτύπωση των διαδρομών οι οποίες συνδέουν τα χωριά και τις ιστορικές θέσεις.

Το επόμενο στάδιο προβλέπει σύστημα σήμανσης, ώστε ο επισκέπτης να μπορεί να ακολουθήσει συγκεκριμένες πορείες και να κατανοήσει τη γεωγραφία του Τετραχωρίου. Στις διαδρομές θα ενταχθούν τοποθεσίες που συνδέονται με γνωστές σουλιώτικες οικογένειες, στρατιωτικά γεγονότα και την καθημερινή ζωή των κατοίκων.

Ξεχωριστές παρεμβάσεις προετοιμάζονται για τα πηγάδια και τις εκκλησίες. Στον σχεδιασμό περιλαμβάνονται ο Άγιος Γεώργιος και η Παναγία, η παλαιά Μητρόπολη του Σουλίου, καθώς και η συντήρηση αγιογραφιών που έχουν εντοπιστεί στους ναούς.

Για τη χρήση ακινήτων στην περιοχή εξετάζεται η αξιοποίηση του δικαιώματος επιφανείας. Το ισχύον πλαίσιο επιτρέπει, υπό προϋποθέσεις και μετά τις απαραίτητες εγκρίσεις, την παραχώρηση χρήσης για χρονικό διάστημα που μπορεί να φτάσει τα 100 χρόνια. Η δυνατότητα αυτή δεν αλλάζει την κυριότητα της γης, μπορεί όμως να διευκολύνει την αποκατάσταση κτισμάτων και την εγκατάσταση νέων χρήσεων.

Μετά τα εγκαίνια, ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας περιηγήθηκε στο κάστρο με ξεναγό τον προϊστάμενο της Εφορείας Αρχαιοτήτων Ιωαννίνων Ιωάννη Χουλιαρά. Προηγουμένως είχε μεταβεί στο Ηρώο του Σουλίου, όπου συνομίλησε με μέλη πολιτιστικών συλλόγων.

Η Κιάφα δεν κινδυνεύει πλέον να χαθεί από τη φθορά και την εγκατάλειψη. Αυτό είναι ένα σημαντικό αποτέλεσμα. Το αν η αποκατάστασή της θα αποτελέσει αφετηρία για το Σούλι θα κριθεί από όσα θα ακολουθήσουν: τις υποδομές που θα κατασκευαστούν, τις ιδιοκτησιακές εκκρεμότητες που θα επιλυθούν και τις πραγματικές δυνατότητες που θα δοθούν σε ανθρώπους να κατοικήσουν και να δραστηριοποιηθούν ξανά στον ιστορικό τόπο.