Φοινίκι Θεσπρωτίας: Ένα ζωντανό μνημείο αρχιτεκτονικής και πολιτισμού

Λίγα μόλις χιλιόμετρα από την πόλη της Ηγουμενίτσας, στον δρόμο για τους Φιλιάτες, ένα χωριό, «μνημείο αρχιτεκτονικής», αμφιθεατρικά κτισμένο, στέκεται ατάραχο μέσα στον χρόνο και την πυκνή βλάστηση. Είναι το Φοινίκιον ή Φοινίκι Θεσπρωτίας, που δεν αποτελεί απλά, ένα ακριτικό γερασμένο χωριό. Είναι τόπος, όπου το παρελθόν σηματοδοτεί την εξέλιξή του, γιατί οι άνθρωποί του, ποτέ δεν σταμάτησαν να μεταλαμπαδεύουν από γενιά σε γενιά την ιστορική μνήμη και την κουλτούρα των προγόνων τους, αναδεικνύοντας το Φοινίκι σε κόμβο Πολιτισμού στη Θεσπρωτία.

Καλντερίμια με σπίτια λιθόκτιστα, επιβλητικά, με τοξωτές αυλόπορτες, έργα τέχνης, με πλακόστρωτες αυλές και πέτρινα τοιχία, οικισμός κτισμένος στην πλαγιά του Φαρμακοβουνίου, ένα φυσικό οχυρό, που προστάτευε από τις ληστρικές επιθέσεις μετά την κατάληψη της περιοχής το 1450 από τους Οθωμανούς.

Η Δήμητρα Καραμπίνα, πρόεδρος του Λαογραφικού Μουσείου και Πολιτιστικού Συλλόγου Φοινικίου φιλοξενεί το ΑΠΕ-ΜΠΕ στον τόπο της και αυτή η περιήγηση γίνεται ένα ταξίδι στον χρόνο, τις μνήμες, το χθες και το σήμερα.

Ο οικισμός έχει ιδιαίτερα αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά, καθώς οι κατοικίες όλες πετρόκτιστες, μοιάζουν με μικρά οχυρά. Όπως εξηγεί η κ. Καραμπίνα, η ανάγκη για προστασία από επιδρομές των Οθωμανών, σε μακρινές εποχές τον 15ο και 16ο αιώνα, καθόρισε και την οικοδόμηση των κατοικιών. Πρόκειται για ισόγεια ή διώροφα οικοδομήματα, που έχουν χτιστεί σε άμεση σχέση με τις γειτονικές κατοικίες, έχουν πλακόστρωτες αυλές, κήπους και υπαίθριους χώρους. Η κάθε ιδιοκτησία, είναι περιφραγμένη από πέτρινο τοίχο, ενώ η είσοδος είναι τοξωτή, από πελεκητή πέτρα και ξύλινη αυλόπορτα. Είναι αυτές οι αυλόπορτες, περίτεχνες, αναπαλαιωμένες ή καινούργιες, που προσδίδουν στον οικισμό μια ιδιαίτερη φυσιογνωμία.

Το χωριό αναδύει το άρωμα μιας οικονομικής και πνευματικής ακμής από το παρελθόν

«Αναζητώντας διέξοδο, οι νέοι του από τον 18ο αιώνα ξενιτεύτηκαν στη Βουλγαρία, τη Βλαχία και την Πόλη, ενώ από το 1900 έφταναν μέχρι και τη μακρινή Αμερική.

Η προκοπή στην ξενιτιά έγινε επένδυση στην ιδιαίτερη πατρίδα, στο Φοινίκι οδήγησε σε μια περίοδο οικονομικής και πνευματικής άνθισης. Χτίστηκαν ωραία σπίτια, στήθηκαν πλούσια νοικοκυριά, φτιάχτηκαν σχολεία για να μαθαίνουν γράμματα τα παιδιά. Είναι χαρακτηριστικό ότι το 1900 λειτουργούσαν στο χωριό τρία Σχολεία, Δημοτικό, Ελληνικό ή Σχολαρχείο που αντιστοιχούσε στις τελευταίες τάξεις του σημερινού Δημοτικού και στις πρώτες τάξεις του Γυμνασίου και Παρθεναγωγείο», επισημαίνει η Δήμητρα Καραμπίνα.

Η «φωνή» του χρόνου γίνεται πιο δυνατή μέσα στο παλιό Αμελικό, το άλλοτε χάνι του χωριού, που εδώ και τρεις δεκαετίες μεταμορφώθηκε με πολύ αγάπη και συναίσθημα από τους κατοίκους, σε Λαογραφικό Μουσείο.

Το διώροφο κτίριο, όπως αναφέρει η πρόεδρος, κατασκευάστηκε την περίοδο της Οθωμανικής κυριαρχίας για να στεγάσει τους αξιωματούχους, που έρχονταν στο χωριό για την είσπραξη των φόρων και συνεχίζει: «Εδώ, φιλοξενούνταν κατά καιρούς μπουλούκια κτιστάδων και μαστόρων, γυρολόγοι καλαντζήδες και βαρελάδες, και την Πασχαλιά οι βιολιτζήδες για τα γλέντια του χωριού. Αργότερα λειτούργησε, ως κοινοτικό γραφείο και ξενώνας, μέχρι την παραχώρησή του από την Κοινότητα για τη στέγαση του Λαογραφικού Μουσείου, τα εγκαίνια του οποίου έγιναν το 1996».

Η ιδέα για τη δημιουργία του Μουσείου ανήκει στον αείμνηστο Φοινικιώτη καθηγητή Φώτη Ι. Μήτση, όπως και η άοκνη φροντίδα μέχρι την αποπεράτωση του έργου. Καθοριστικός αρωγός στην προσπάθεια αυτή, υπήρξε η ίδρυση σωματείου με την επωνυμία «Λαογραφικό Ίδρυμα Φοινικίου» το 1993. Πρωταρχικός σκοπός του σωματείου ήταν η οργάνωση και λειτουργία Λαογραφικού Μουσείου, για την παρουσίαση της ιστορίας, της ζωής, της τέχνης και της λαογραφίας του Φοινικίου και της ευρύτερης περιοχής. Το πρώτο Διοικητικό Συμβούλιο, με πρόεδρο τον οδοντίατρο Μιχάλη Μάνο, κάλεσε τους ανθρώπους του χωριού να ανοίξουν οντάδες, κασέλες και κατώγια και να προσφέρουν τα αντικείμενα του νοικοκυριού τους και ό,τι χαρακτήριζε τη ζωή του χωριού μας σε παλαιότερες εποχές. Τα τελευταία χρόνια το Μουσείο ανακαινίστηκε και εμπλουτίστηκε η συλλογή του, ενώ παράλληλα λειτουργεί, ως φάρος Πολιτισμού και Τέχνης με πληθώρα δραστηριοτήτων στο Φοινίκι, που έχουν την υποστήριξη του Δήμου Φιλιατών.

Κορυφαίες διοργανώσεις, χαρακτηρίζονται τα πολυθεματικά Φεστιβάλ Τεχνών Φοινικιού, το 2024 και 2025, που περιελάμβαναν ποικίλες μορφές Τέχνης, όπως γλυπτική μ’ εμπνευστή τον εικαστικό Κωνσταντίνο Βαλαή, τραγούδι, χορό, ποίηση, θέατρο, εικαστικά και οπτικοακουστικά δρώμενα σε διάφορες τοποθεσίες του οικισμού.

Το Φεστιβάλ Τεχνών Φοινικιού, όπως τονίζει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ η κ. Καραμπίνα, «απέδειξε, ότι ακόμη και σε απομακρυσμένες περιοχές, όπως ο παραδοσιακός μας οικισμός μπορούν να καλλιεργηθούν η πνευματικότητα και ο πολιτισμός, δίνοντας στους ανθρώπους την ευκαιρία να ξεφύγουν από την καθημερινότητα και να ανακαλύψουν νέους δρόμους δημιουργίας και έκφρασης».

Το 1976, το Φοινίκι χαρακτηρίστηκε από το υπουργείο Πολιτισμού, ως «τόπος ιδιαίτερου φυσικού κάλλους» και «ενδιαφέρον οικιστικό σύνολο από απόψεως χωρορρυθμιστικής και αρχιτεκτονικής λόγω των εις καλήν κατάστασιν και άνευ νεωτερικών μετασκευών σωζομένων οικοδομών του», ουσιαστικά ως παραδοσιακός διατηρητέος οικισμός.

Η Δήμητρα Καραμπίνα μιλάει για την ομαδική προσπάθεια, τόσο των κατοίκων του χωριού, όσο και των μελών του ΔΣ του Λαογραφικού Μουσείου, κάνοντας λόγο για μια ομάδα που προσπαθεί να αναδείξει το Φοινίκι σε τοπόσημο Πολιτισμού, με επίκεντρο το Λαογραφικό Μουσείο. «Είμαστε όλοι μια αγκαλιά για τον τόπο μας»,χαρακτηριστικά επισημαίνει.

Πηγή ΑΠΕ-ΜΠΕ