Γιατί πιστεύουμε τις ψευδείς ειδήσεις

*Γράφει η Θάλεια Θεοδωρίδη

Ποια είδηση σας φαίνεται αληθινή;

Στις 16 Ιουλίου του 1945 κοντά στην αεροπορική βάση του Αλαμογκόρντο στο Νέο Μεξικό των ΗΠΑ, οι κάτοικοι συγκλονίστηκαν από έναν εκκωφαντικό θόρυβο και μια εκτυφλωτική λάμψη. Κατέκλυσαν, όπως ήταν φυσικό, με τηλεφωνήματα τις στρατιωτικές αρχές. Το επίσημο ανακοινωθέν που εκδόθηκε ανέφερε: «Έκρηξη σε μια απομακρυσμένη αποθήκη πυρομαχικών…[…] Λόγω των καιρικών συνθηκών που ευνοούν την έκλυση αερίων από τα βλήματα που εξερράγησαν, ίσως κριθεί σκόπιμη η προσωρινή απομάκρυνση των πολιτών από τις κατοικίες τους».

Ποιος θα αμφισβητούσε την είδηση, ειδικά όταν δημοσιεύεται από το ίδιο το κράτος; Η αλήθεια ήταν ότι είχε μόλις πραγματοποιηθεί το Trinity Test, η δοκιμή της πρώτης ατομικής βόμβας πλουτωνίου στην έρημο, σε απόσταση 80 χιλιομέτρων από το Αλαμογκόρντο.

 Αν σας ήρθε στο νου η εποχή του covid, δεν θα έχετε καθόλου άδικο. Εκεί είδαμε πώς μια είδηση μπορεί να γίνει παραπλανητική όχι μόνο όταν είναι ψευδής, αλλά και όταν αποσιωπά κρίσιμα στοιχεία. Σε περιόδους αβεβαιότητας και φόβου, οι άνθρωποι εκτίθενται επιλεκτικά στις πληροφορίες που επιβεβαιώνουν τις ανησυχίες τους.

Αν πάλι διαβάζατε ότι ο πρωθυπουργός της Ελλάδας συμβουλεύεται έναν αστρολόγο και μια χαρτορίχτρα για το πολιτικό μέλλον της χώρας; Εκεί ίσως κάποιοι να κοντοστεκόσασταν. Ειδικά, αν δεν τον συμπαθείτε. Γιατί κάποιες ειδήσεις δεν χρειάζεται να είναι αληθινές, αρκεί να ταιριάζουν με αυτό που ήδη πιστεύουμε.

Ας δούμε ένα ακόμη παράδειγμα:

«Κάθε πολίτης και κάτοικος της ΕΕ θα πρέπει υποχρεωτικά να διαθέτει Ψηφιακό Πορτοφόλι Ταυτότητας. Η πρόσβαση στα social media, τις πλατφόρμες βίντεο, τις εφαρμογές μηνυμάτων και το cloud θα γίνεται αποκλειστικά μέσω αυτού». Ακούγεται επίσημο και ευρωπαϊκό. Κι όμως, η είδηση αποδείχτηκε ψευδής, σύμφωνα με τα Ελληνικά Hoaxes. Στην πραγματικότητα, το ψηφιακό πορτοφόλι είναι προαιρετικό. Αλλά μέχρι να φτάσει η διόρθωση, η αρχική είδηση είχε ήδη προκαλέσει φόβο, θυμό και χιλιάδες κοινοποιήσεις.

Είμαστε όλοι δημοσιογράφοι

Στην εποχή της ψηφιακής κουλτούρας τα νέα ταξιδεύουν με ταχύτητα φωτός. Δεν χρειάζεται να είσαι δημοσιογράφος για να δημοσιεύσεις κάτι αδιαμεσολάβητα. Αρκεί ένα κινητό και ένας λογαριασμός στα social media. Αυτό που ονομάζουμε «δημοσιογραφία των πολιτών» έχει δημοκρατικά χαρακτηριστικά, αλλά και ένα μειονέκτημα: δεν έχει πάντα στόχο την αλήθεια. Οι ψευδείς ειδήσεις διαδίδονται είτε επειδή κάποιος τις πιστεύει και τις διαδίδει (παραπληροφόρηση), είτε επειδή κάποιος τις διαδίδει για να πετύχει έναν στόχο πολιτικό, οικονομικό ή ιδεολογικό (αποπληροφόρηση). Όταν όλοι είμαστε Μέσα, όλοι ορίζουμε και το μήνυμα.  

Η κοινωνική φούσκα

Θυμηθείτε την τελευταία φορά που κάνατε κάποιον unfollow στο Facebook, επειδή σας εκνεύριζαν οι απόψεις του. Θυμηθείτε και ποιες ειδησεογραφικές σελίδες ακολουθείτε. Μοιάζουν όλες, έτσι δεν είναι; Τα social media μας δίνουν την ψευδαίσθηση του δημόσιου διαλόγου, αλλά συχνά λειτουργούν σαν echo chamber: ένα δωμάτιο όπου ακούμε μόνο την ηχώ της δικής μας φωνής. Αυτό οφείλεται στις γνωστικές μεροληψίες μας, τις προκαταλήψεις και τα στερεότυπα που κάνουν την κρίση μας μυωπική. 

Ουσιαστικά μπαίνουμε σε μια κοινωνική φούσκα που φιλτράρει ό,τι δεν μας είναι γνώριμο. Αυτό ενισχύει την αποδοχή ψευδών ειδήσεων που ταιριάζουν σε αυτό το πλαίσιο και μειώνει την έκθεση σε αντιτιθέμενες πληροφορίες. Επιπλέον, η συνεχής επανάληψη μιας είδησης αυξάνει την πιθανότητα να την εκλάβουμε ως αληθινή, απλώς και μόνο επειδή την έχουμε ξαναδεί ( illusory truth effect).

Γραμματισμός στα Μέσα

Οι ψευδείς ειδήσεις παίζουν με το συναίσθημα, την ταύτιση, τον φόβο και την ανάγκη μας να ανήκουμε κάπου. Παράλληλα, η πληροφοριακή υπερφόρτωση αμβλύνει την ικανότητά μας να αξιολογούμε την αξιοπιστία μιας είδησης πριν την κοινοποιήσουμε. Έτσι, δημιουργούμε συντομεύσεις στην κρίση μας και αποδεχόμαστε ευκολότερα ό,τι μοιάζει οικείο ή συναρπαστικό. Οι άνθρωποι με χαμηλότερη ψηφιακή παιδεία ή χωρίς επαρκή γραμματισμό στα Μέσα διαθέτουν λιγότερα εργαλεία για να αξιολογήσουν την αξιοπιστία μιας πηγής ή μιας είδησης. Αυτό καθιστά πιο πιθανό να πιστέψουν και να αναπαράγουν ψευδές περιεχόμενο.

Η δημοσιογραφία, παραδοσιακή και ψηφιακή, έχει ευθύνη: όταν υπεραπλουστεύει, κυνηγά το viral ή υπηρετεί συμφέροντα, παύει να λειτουργεί ως φίλτρο αλήθειας και μετατρέπεται σε πολλαπλασιαστή σύγχυσης. Ωστόσο, ο γραμματισμός στα Μέσα δεν είναι αυτονόητος. Είναι δεξιότητα που καλλιεργείται. Μέχρι τότε, το ελάχιστο που μπορούμε να κάνουμε είναι να επιβραδύνουμε: να αμφιβάλλουμε, να ελέγχουμε την πηγή και να σκεφτόμαστε πριν πατήσουμε «κοινοποίηση».

*Η Θάλεια Θεοδωρίδη είναι Επικοινωνιολόγος με εμπειρία στο branding τουριστικών επιχειρήσεων, καθώς και εκπαιδευτικών και πολιτιστικών οργανισμών. Είναι επίσης Εκπαιδεύτρια Ενηλίκων σε τμήματα Δημοσιογραφίας και Τουρισμού, thalia.theodoridi@gmail.com