Περί του τάφου του Αγίου Δονάτου που δεν σώζεται

Του π. Ηλία Μάκου

Ο θαυματουργός Άγιος Δονάτος (Επίσκοπος Ευροίας), πολιούχος Θεσπρωτίας, που η μνήμη του εορτάζεται στις 30 Απριλίου, είναι μια επιφανής και ευσεβής εκκλησιαστική προσωπικότητα.

Μέσα στους πνευματικούς βοριάδες και τις θύελλες της εποχής του ύψωνε το πνεύμα του στ’ ακρόκορφα της προσευχής. 

Απορροφημένος από την θεία ενόραση, δεν γνώρισε άλλη αγάπη, εκτός από την αγάπη του Θεού, που οδηγεί στην αληθινή αγάπη των ανθρώπων.

Όχι μόνο για τα πολλά θαύματα, που του αποδίδονται, όπως, η ανάσταση νεκρού (επανέφερε προσευχόμενος κάποιον στη ζωή για να λύσει την οικονομική διαφορά του και ύστερα κοιμήθηκε και πάλι), η θεραπεία από δαιμόνια της κόρης του αυτοκράτορα Μ. Θεοδοσίου, η μετατροπή των ακάθαρτων νερών της Αχερουσίας λίμνης, όπως και των πηγών του Αχέροντα σε πόσιμα, η λήξη της ανομβρίας στους Φιλιάτες κ.λπ.

Αλλά και το κύρος, που είχε ως Επίσκοπος Ευροίας (η αρχαία αυτή πόλη, για την οποία δεν υπάρχουν επαρκείς αρχαιολογικές μαρτυρίες, τοποθετείται στη θέση του σημερινού χωριού Γλυκή).

Ένα κύρος, που επιβεβαιώθηκε με τη συμμετοχή του στη Β΄ Οικουμενική Σύνοδο.

Επέλεξε να ταφεί στην Ευροία, δίπλα ακριβώς στον μυθικό ποταμό Αχέροντα.

Ο τάφος του σήμερα δεν υπάρχει, αλλά περί αυτού μαρτυρούν οι ιστορικοί Σωζομενός και Νικηφόρος Κάλλιστος.

Ούτε είναι γνωστό μέχρι πότε διατηρήθηκε ο τάφος αυτός, ωστόσο τα πρώτα χρόνια μετά την κοίμηση του αγίου Δονάτου, ήταν τόπος προσκυνήματος, λόγω των πολλών θαυμάτων του αγίου.

Μάλιστα περιγράφεται ως ένας λιτός τάφος, χωρίς ιδιαίτερα αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά.

Αυτό σαφώς και δεν είναι τυχαίο, αλλά επιλογή του ιδίου του αγίου Δονάτου, του οποίου η ζωή ήταν ταπεινή.

Ήταν μια ζωή με πλήρη και ανεπιφύλακτη προσφορά και αφιέρωση στο Θεό. Ήταν η ζωή του μια μεγάλη σπονδή προς το Θεό.

Επιπλέον δεν τον ενδιέφερε η κοσμική δόξα. Θεωρούσε το θάνατό του ως μεταπήδηση στην υπερφυσική ζωή.

Χωροταξικά ο τάφος του υπήρχε κοντά στο μεγαλοπρεπή ναό, που ίδιος έκτισε και κόσμησε λαμπρά με χρήματα του Μεγάλου Θεοδοσίου.

Ο ναός αυτός, σε ρυθμό βασιλικής, βρισκόταν στη δυτική παρυφή του χωριού Γλυκή, στις όχθες του ποταμού Αχέροντα.

Δεν είναι ιστορικά βεβαιωμένο αν τα ερείπια ναού στη θέση «Πλατάνια», που σώζονται σήμερα, ταυτίζονται με το ναό του Αγίου Δονάτου. Νεότεροι αρχαιολόγοι το αποκλείουν.

Τα σωζόμενα ερείπια, όπου το 1953 και το 1954 έγιναν ανασκαφές και αποκαλύφθηκαν δάπεδα, καθώς και όγκος μαρμάρινων κιόνων, που πολλά τεμάχιά τους φιλοξενούνται στο Μουσείο Ιωαννίνων, θεωρείται ότι ανήκουν σε μεσοβυζαντινό ναό, συγκεκριμένα τρίκλητης, ξυλόστεγης βασιλικής, που οικοδομήθηκε πιθανώς κατά τον 10ο -12ο αιώνα.

Παραμένει αδιευκρίνιστο αν ο ναός αυτός κτίστηκε στη θέση της Θεοδοσιανής βασιλικής του αγίου Δονάτου ή στη θέση κάποιου άλλου κτίσματος των παλαιοχριστιανικών χρόνων (4ος – 6ος αι.).

Είναι άγνωστο πότε ανοίχτηκε για πρώτη φορά ο τάφος του αγίου Δονάτου, προκειμένου να γίνει ανακομιδή του λειψάνου του.

Πάντως το σκήνωμά του μέχρι και δύο αιώνες μετά το θάνατό του φυλάσσονταν στην Ευροία.

Και όπως προκύπτει από δύο επιστολές του Γρηγορίου του Μεγάλου του Διαλόγου (590-610) τιμόταν ως άγιο.

Το 604 μεταφέρθηκε, λόγω βαρβαρικής επίθεσης, από τον τοπικό Επίσκοπο Ιωάννη τον Β΄ στην Κέρκυρα. Από εκεί, το 1125, κατέληξε, από το δόγη Δομένικο Μιχαήλ, στη Βενετία.

Η ύπαρξη του τάφου του αγίου Δονάτου στον μυθικό ποταμό Αχέροντα, καθώς και οι θαυματουργίες του, στάθηκαν αφορμή να παρομοιαστεί, πολύ λανθασμένα και εσφαλμένα, και από Έλληνες και από ξένους ιστοριογράφους, με τον ειδωλολατρικό μυθολογικό θεό της αρχαίας Θεσπρωτίας Αϊδωνέα, καθώς στην Αχερουσία λίμνη, σύμφωνα με τη μυθολογία, ήταν η έδρα του κάτω κόσμου, ενώ στην περιοχή λειτουργούσε το Νεκρομαντείο της Εφύρας.

Προς τιμήν του έχουν ιδρυθεί αρκετοί ναοί στην περιφέρεια Παραμυθιάς, όπως στο Σούλι, τη Γλυκή, την Γκρίκα, τη Βερνίκη, το Ζερβοχώριο, το Σταυροχώριο, το Παγκράτι και την Παραμυθιά, αλλά και στον Άγιο Βλάσιο Ηγουμενίτσας. 

Το 1961, η ελληνική κυβέρνηση προς τιμή του Αγίου Δονάτου καθιέρωσε την 30ή Απριλίου ημέρα αργίας των δημόσιων καταστημάτων για ολόκληρη την περιφέρεια της Μητρόπολης Παραμυθίας, Φιλιατών και Γηρομερίου.   

Το συμπέρασμα από τη ζωή του αγίου Δονάτου είναι ότι μιμήθηκε τον Αιώνιο Αρχιερέα. Και εμείς σήμερα στα ίχνη του ας βαδίσουμε.

Την ταπεινότητά του ας αντιγράψουμε. Την πίστη του και την αυταπάρνησή του ας ακολουθήσουμε.

Το φυτό, που έχει ζωή, καρποφορεί, ενώ η πέτρα είναι νεκρό πράγμα. Είμαστε και εμείς ένα φυτό και μας φύτεψε ο Θεός με το σκοπό να καρποφορήσουμε έργα αγαθά. 

Είμαστε ένα φυτό, που έχει προορισμό εδώ να ανθίσει κατά το Ευαγγέλιο, τελικά, όμως, να μεταφυτευτούμε από τη γλάστρα της παρούσης ζωής στον Ουρανό, με τη μαρτυρία της πίστης μας.  

Ο βίος και τα θαύματα του αγίου Δονάτου απαντούν στις απορίες μας, μας παρηγορούν στις θλίψεις μας και μας ενθαρρύνουν στις αγωνίες μας. 

Η ψυχή των πιστών, όταν δεν επηρεάζεται από υλιστικές θεωρίες και δεν κρίνει το αδιαχώρητο και το μυστηριακό της πίστης, στρέφεται  και στον άγιο Δονάτο με ευλάβεια άπειρη.  Επικαλείται τα θαυμάσιά της με ειλικρίνει και απλότητα και αδολότητα.